Category Archives: Układ słoneczny

Mars

Mars, słynna czerwona planeta, dzięki swojej przypominającej ogień barwie nazwana na imieniem rzymskiego boga wojny, na pierwszy rzut oka przypomina Ziemię – jej bieguny pokrywają lodowe czapy, a długość dnia na Marsie jest podobna do ziemskiego. Przesunięta pod kątem oś Marsa powoduje też, że na planecie występują zróżnicowane pory roku. Podobnie jak Ziemia, Mars ma też swoje księżyce. Wokół Marsa krążą dwa naturalne satelity – Fobos i mniejszy od niego Deimos, które prawdopodobnie są przechwyconymi przez grawitację Marsa planetoidami. Niektórzy naukowcy przypuszczają, że kiedyś na Marcie mogło istnieć życie, jednak do tej pory nie odnaleziono na to żadnych dowodów. Na tym bowiem kończą się podobieństwa pomiędzy tymi dwiema planetami. Ze względu na odległość od Słońca, rok na Marsie trwa sześćset osiemdziesiąt siedem dni. Maksymalne temperatury sięgają jedynie dwudziestu stopni Celsjusza, w nocy zaś spadaja one nawet do stu trzydziestu pięci stopni. Mars od lat fascynował naukowców. W 1894 roku powstało specjalne obserwatorium astronomiczne, którego celem było badanie słynnych „kanałów marsjańskich”, które według jego założyciela miały sztuczne pochodzenie, a ich zmienna jasność była efektem wegetacji roślin.

Jowisz

Kolejną planetą Układu Słonecznego, oddaloną o siedemset siedemdziesiąt osiem milionów kilometrów od Słońca, jest Jowisz. Ta największa ze wszystkich planet, ze względu na swoją budowę zwana gazowym olbrzymem, potrzebuje niemal dwunastu lat na okrążenie Słońca, zaś temperatura na powierzchni planety spada nawet do minus stu sześćdziesięciu trzech stopni Celsjusza. Jowisz otacza bardzo gęsta atmosfera, złożona z kilku warstw chmur, układających się w charakterystyczne pasy. Widoczna za pomocą nawet amatorskich teleskopów wielka czerwona plama na powierzchni Jowisza to w rzeczywistości wir, istniejący od co najmniej trzystu lat. Od stu lat obserwujemy jego zanikanie – obecnie ma powierzchnię o połowę mniejszą niż w chwili odkrycia. Ze względu na bardzo szybką prędkość obrotową Jowisza – wykonuje on obrót wokół swojej osi w ciągu zaledwie dziesięciu godzin, jego powierzchnia jest w pewnym stopniu spłaszczona. Największym spośród sześćdziesięciu trzech znanych księżyców Jowisza jest Ganimedes. Jest on większy nawet niż planety Pluton i Merkury. Jego powierzchnia pokryta jest lodem, w związku z czym Ganimedes posiada atmosferę niemal w całości składającą się z tlenu – uwalniany z lodu wodór jako zbyt lekki nie jest zatrzymywany przez grawitację księżyca.

Uran

Trzecim wśród planet Układu Słonecznego tak zwanym gazowym olbrzymem jest Uran. Pierwotnie uznawana za gwiazdę, została ona odkryta przez Williama Herschela w 1781 roku, który początkowo widział w niej kometę. Nazwał ją Georgian planet na cześć króla Jerzego III i choć nazwa ta ze zrozumiałych względów nie jest uznawana nigdzie poza Wielką Brytanią, Herschel otrzymał za swoje „zasługi dla kraju” dożywotnią pensję. Kontrowersje wokół nazwy planety, której naukowcy proponowali niezliczoną ilość imion, ustały ostatecznie dopiero po siedemdziesięciu latach. Uran różni się budową od Saturna i Jowisza. W jego wnętrzu najprawdopodobniej znajduje się stosunkowo niewielkie jądro, zaś jego charakterystyczna błękitna barwa spowodowana jest przez zawierającą metan atmosferę. Spośród innych planet Uran wyróżnia także kąt nachylenia równy dziewięćdziesiąt stopni, co sprawia, że Uran wygląda, jakby zamiast kręcić się wokół własnej osi, toczył się. Planeta posiada też bardzo rozległą magnetosferę, której źródłem według naukowców może być pokrywający Uran znajdujący się pod wysokim ciśnieniem ocean. Dotychczas odkryto dwadzieścia siedem księżyców Uranu, z których największe to Tytania, Oberon i Umbriel.

Start

Termin planeta oznacza „wędrowiec” – tak starożytni greccy astronomowie nazywali siedem znanych przez siebie, poruszających się po niebie ciał niebieskich. Wśród nich znajdowały się Słońce i Księżyc. Choć teorie heliocentryczne, według których Ziemia krąży dookoła Słońca, znane były już starożytnym Egipcjanom i niektórym Grekom, europejscy uczeni dopiero kilkaset lat temu wykluczyli Słońce i Księżyc z grona planet. Według aktualnie obowiązującej definicji, planetami są ciała niebieskie znajdujące się na orbicie wokół Słońca, posiadające masę wystarczającą, by pokonać własną grawitacją siły innego ciała niebieskiego (satelity) tak, by wytworzył on kształt kulisty, oraz które oczyściły sąsiedztwo swojej orbity z innych stosunkowo dużych obiektów. Aktualnie wyróżniamy osiem planet Układu Słonecznego. Są to Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran i Neptun. Przez siedemdziesiąt lat dwudziestego wieku za dziewiątą planetę uznawany był Pluton, jednak obecnie został jej przydzielony status planety karłowatej, podobnie jak innym większym obiektom znajdującego się za Neptunem Pasa Kuipera. Ponadto znamy już ponad dwieście planet poza naszym układem słonecznym. Ogromny wkład w ich odkrycie mieli polscy astronomowie, na czele z Aleksandrem Wolszczanem, który wraz ze swoim pracującym na teleskopie w Portoryko zespołem był odkrywcą pierwszych trzech z nich.

Ziemia

Nasza Ziemia to trzecia w licząc od Słońca i piąta co do wielkości planeta Układu Słonecznego. Uformowała się około czterech i pół miliarda lat temu i dzięki swojej masie i grawitacji jest w stanie utrzymywać chroniącą przed promieniowaniem atmosferę i pole magnetyczne. Odległość od Słońca pozwala również na utrzymywanie przez nią właściwej dla powstania życia temperatury. Ziemia jest największą skalistą planetą w Układzie Słonecznym. Oddzielający ją od gazowych olbrzymów Mars jest od niej mniejszy, podobnie jak Wenus i Merkury. Powierzchnię Ziemi pokrywa skorupa, pod którą znajdują się dwie warstwy płaszcza, a za nimi jądro zewnętrzne i wewnętrzne, składające się według naukowców z czystego żelaza. Niektórzy z nich sugerują też, że zachodzi w nim do rozszczepiania uranu w wyniku reakcji łańcuchowej. Znaczną część skorupy ziemskiej pokrywa hydrosfera, czyli nasze oceany, morza, jeziora i rzeki. Prócz Księżyca, za satelity ziemi uznawane są też obłoki pyłowe, zwane księżycami Kordylewskiego, choć nie jest do końca wyjaśnione, czy są to trwałe zjawiska. Niektórzy naukowcy za drugi ziemski księżyc uznają ponadto planetoidę 3753 Cruithne, jednak jej ruch, choć duży wpływ ma na niego ziemska grawitacja, odbywa się wokół Słońca, a nie wokół naszej planety.